Ευρετήριο ιστοσελίδας

  Τα υλικά της τοξοβολίας

  Οι βασικές διαφορές των δύο κατηγοριών

  Λίγα λόγια για την κάθε κατηγορία

 Τα μέρη ενός ολυμπιακού τόξου:

     1. Κεντρικό στέλεχος (riser)

     2. Ελάσματα (limbs)

     3. Βέλη

     4. Σκόπευτρο

     5. Σταθεροποιητές (stabilisers)

     6. Χορδή

     7. Arrow rest

     8. Cushion plunger, Button

 

Τα υλικά της τοξοβολίας:

 

 Απο την ημέρα της ανακάλυψης του μέχρι σήμερα, το τόξο έχει υποστεί πολλές αλλαγές, τόσο ως προς τη σχεδίασή του, όσο και ως προς τα υλικά κατασκευής του. Τα μοντέρνα τόξα, έχουν καταλήξει σε δύο βασικές κατηγορίες: τα ολυμπιακά τόξα (recurve) και τα σύνθετα τόξα (compound) . Τα πρώτα χρησιμοποιούνται σχεδόν εξ’ολοκλήρου για αθλητισμό ( και αποτελούν την κατηγορία τόξου με την οποία διεξάγονται και οι ολυμπιακοί αγώνες τοξοβολίας ) , ενώ τα δεύτερα χρησιμοποιούνται και ως κυνηγετικά. Η ειδοποιός διαφορά μεταξύ των δύο είναι η ύπαρξη ή μη τροχαλίων στα σημεία στήριξης της χορδής του τόξου. Οι στόχοι της κατασκευής του υλικού είναι οι εξής: α. Η σταθερή απόδοση, απο βολή σε βολή β. Η κατά το δυνατόν μείωση των συνεπειών του ανθρωπίνου λάθους και των αστάθμητων παραγόντων (π.χ. άνεμος) κατά τη βολή γ. Να είναι προσαρμόσιμο στον σωματότυπο και την τεχνική του κάθε τοξότη, και δ. Να είναι επικερδές για τους παραγωγούς του (marketing).

Οι βασικές διαφορές των δύο κατηγοριών:

 

Μεταξύ των δύο κατηγοριών υπάρχουν κάποιες βασικές διαφοροποιήσεις, οι οποίες οφείλονται κατα κύριο λόγο στο αυστηρό πλαίσιο κανόνων μέσα στο οποίο υπάγονται, όσον αφορά τους αγώνες, τα ολυμπιακά τόξα:  α) Στα ολυμπιακά τόξα δέν επιτρέπεται η χρήση τεχνητών μέσων για την αλλαγή της σχέσης ανοιγμα τόξου / δύναμης (τροχαλίες). β) Στα ολυμπιακά τόξα δέν επιτρέπεται η χρήση δέυτερου σημείου σκόπευσης, ούτε η χρήση μέσων για τη βελτίωση της όρασης του τοξότη (φακοί). γ) Στα ολυμπιακά τόξα δεν επιτρέπεται η χρήση μηχανικών μέσων απελευθέρωσης της χορδής.

 

Λίγα λόγια για την κάθε κατηγορία:

 

Τα ολυμπιακά τόξα αποτελούν την εξέλιξη του κλασσικού τόξου, με δίαφορες αλλαγές και προσθήκες που αποσκοπούν στη βελτίωση της συμπεριφοράς και της αξιοπιστίας του τόξου, χωρίς όμως να επεμβαίνουν στην βασική σύλληψη της κατασκευής του.

 

Τα σύνθετα τόξα είναι το αποτέλεσμα της εφαρμογής της σύγχρονης μηχανικής στο κλασσικό τόξο, με σκοπό τη βελτίωση της απόδοσής του. Οι τροχαλίες αποσκοπούν στην καλύτερη αξιοποίηση της αποθηκευμένης ενέργειας των ελασμάτων, και ταυτόχρονα απαιτείται μικρότερη προσπάθεια απο τον τοξότη για να διατηρήσει το τόξο στο πλήρες άνοιγμα.

 

     

 

Hoyt matrix, recurve bow (αριστερά) και Hoyt supertec,

Compound bow, (δεξιά)

Τα μέρη ενός ολυμπιακού τόξου:

1. Κεντρικό στέλεχος (riser, handle):  Το κεντρικό στέλεχος του τόξου είναι ένα απο τα πιό σημαντικά μέρη του τόξου, διότι αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία στηρίζεται ο υπόλοιπος εξοπλισμός. Τα βασικά χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει είναι: α. Να διαθέτει θέσεις και στηρίγματα για τον υπόλοιπο εξοπλισμό. β. Να είναι, και να παραμένει ίσιο (δηλαδή να κρατάει τα ελάσματα ευθυγραμμισμένα μεταξύ τους και σε σχέση με το τόξο), παρά την μεγάλη μηχανική καταπόνηση που δέχεται κατα την χρήση. γ. Να έχει όσο το δυνατόν μικρότερη ελαστικότητα. δ. Να έχει όσο το δυνατόν μικρότερη αντίσταση στον άνεμο. ε. Να είναι ελαφρύ.

    Τα υλικά που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή ενός κεντρικού στελέχους είναι ξύλο ή πλαστικό στα εκπαιδευτικά, χυτευμένα κράμματα μαγνησίου στα πιό εξελιγμένα, και τα κορυφαία του είδους κατασκευάζονται με μηχανική επεξεργασία καλής ποιότητας αλουμινίου. Τα επιμέρους στοιχεία του κεντρικού στελέχους (στηρίγματα για τα ελάσματα, βάσεις για αντίβαρα κτλ.) είναι συνήθως κατασκευασμένα απο ανοξείδωτο ατσάλι, εκτός απο τη λαβή, που κατασκευάζεται συνήθως απο πλαστικό ή ξύλο, οταν αυτή δέν είναι ενσωματωμένη στο στέλεχος.

  

2. Ελάσματα (limbs): Τα ελάσματα του τόξου είναι άλλο ένα πολύ σημαντικό στοιχείο. Σκοπός τους είναι να αποθηκέυουν την ενέργεια που προσδίδει ο τοξότης στο τόξο κατα το τράβηγμα της χορδής, και να την χρησιμοποιούν για την ώθηση του βέλους μετά την απελευθέρωση. Διατίθενται σε διαφορετικά μήκη (ανάλογα το άνοιγμα χεριών του εκάστοτε τοξότη), και διαφορετικές ελαστικότητες (ανάλογα με τη δύναμη του εκάστοτε τοξότη). Τα βασικά χαρακτηριστικά που πρέπει να έχουν είναι: α. Να είναι ίσια (ευθυγραμμισμένα μεταξύ τους). β. Να διατηρούν όσο το δυνατόν καλύτερα την ελαστικότητά τους, τόσο κατα την αυξομείωση της θερμοκρασίας του περιβάλλοντος, όσο και μετά απο παρατεταμένη χρήση. γ. Η σχέση ισχύος / παραμόρφωσης του πάνω σε σχέση με το κάτω έλασμα να είναι ανάλογες. δ. Να αποδίδοουν κατα την απελευθέρωση στο βέλος οσο το δυνατόν μεγαλύτερο ποσοστό της ισχύος που τους προσέδωσε ο τοξότης κατά το άνοιγμα του τόξου, και ε. Να έχουν ομοιόμορφη απόδοση, απο βολή σε βολή.

   Τα υλικά που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή των ελασμάτων είναι ξύλο και υαλοβάμβακας (fiberglass) στα εκπαιδευτικά, και ίνες άνθρακα, αφρός άνθρακα, φύλλα τιτανίου, καθώς και διάφορα άλλα εξωτικά υλικά στα πιό εξελιγμένα.

 

3. Βελη: Τα βέλη είναι ίσως το πιό σημαντικό τμήμα του εξοπλισμού ενός τοξότη. Διαθέτουν διάφορα χαρακτηριστικά που καθορίζουν τη συμπεριφορά τους, και αποτελούνται απο 4 μέρη: την μύτη (point), το στέλεχος (shaft) , τα φτερά (vanes), και το νοκ (nock). Τα χαρακτηριστικά που καθορίζουν τη συμπεριφορά των βελών είναι: α. Η σκληρότητα, ή αλλιώς η ελαστικότητα του βέλους. Η ανάλυση της χρησιμότητας αυτής της ιδιότητας ξεπερνά τους σκοπούς αυτού του συγγράμματος, αλλα αρκεί να ειπωθεί οτι είναι πάρα πολύ σημαντική για την συμπεριφορά του βέλους μετά την απελευθέρωση, και οτι η επιθυμητή σκληρότητα είναι ανάλογη της δύναμης του τόξου (όσο πιό δυνατό το τόξο, τόσο μεγαλύτερη η επιθυμητή σκληρότητα). Αυτό το χαρακτηριστικό καθορίζεται από το πάχος του τοιχώματος του στελέχους, το μήκος του βέλους, τη διάμετρο του στελέχους, το υλικό κατασκευής του στελέχους και το βάρος της μύτης. Κατα κανόνα, όσο μεγαλύτερη η σκληρότητα του βέλους, τόσο μεγαλύτερο το είναι το βάρος του. β. Η διάμετρος του βέλους. Άν το τοίχωμα ενός βέλους αγγίζει τη γραμμή μεταξύ δύο βαθμολογικών κύκλων του στόχου, βαθμολογείται υπέρ του τοξότη. Κατα συνέπεια, όσο μεγαλύτερη η διάμετρος του βέλους, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να βαθμολογηθεί το βέλος με μεγαλύτερο σκορ. Όμως, όσο μεγαλύτερη η διάμετρος του βέλους, τόσο μεγαλύτερη και η επιφάνειά του, άρα και η αντίστασή του στον αέρα, τόσο στον πλευρικό άνεμο που το εκτρέπει απο την πορεία του, όσο και στην τριβή με τον αέρα κατα την πτήση, που μειώνει την ταχύτητά του. Επιπλέον, τα βέλη με μεγαλύτερη διάμετρο είναι κατα κανόνα πιό βαριά. γ. Το βάρος των βελών: Τα βέλη ενός τοξότη πρέπει να έχουν ακριβώς το ίδιο βάρος μεταξύ τους, για να έχουν συνεκτική απόδοση. Επιπλέον, ο τύπος των επιλεγμένων βελών καθορίζει το βάρος τους. Μικρότερο βάρος κατα κανόνα αυξάνει την ταχύτητα και την εμβέλεια του βέλους. Όσο αυξάνεται η ταχύτητα του βέλους, τόσο μειώνεται ο χρόνος παραμονής του στον αέρα, αρα και ο χρόνος μεσα στον οποίο επηρρεάζεται απο τον άνεμο, μέχρι να χτυπήσει το στόχο. Επίσης, όσο μεγαλύτερη η ταχύτητα του βέλους, τόσο μικρότερος ο χρόνος μεταξύ της απελευθέρωσης της χορδής και της αποκόλλησης του βέλους απο την χορδή, μέσα στον οποίο ο τοξότης μπορεί να το επηρρεάσει εκούσια. Τέλος, όσο μεγαλύτερο το βάρος του βέλους, τόσο μεγαλύτερη η αδράνεια που έχει κατά την πτήση, άρα και η σταθερότητά του. δ. Το μήκος των βελών: Τα στελέχη των βελών κόβονται με ειδικά μηχανήματα για το άνοιγμα του κάθε τοξότη.

Όπως είναι κατανοητό, δέν υπάρχει κάποιος απαράβατος κανόνας όσον αφορά τη σχέση βάρους/διαμέτρου των βελών. Αυτό καθορίζεται για τον κάθε τοξότη απο διάφορους παράγοντες, όπως οικονομικές δυνατότητες, προσωπικές επιλογές, αναλογικά με το υπόλοιπο υλικό του, με το είδος του αγώνα που συμετάσχει, τα διεθνή ρεύματα, κ.ο.κ..

   Τα μέρη του βέλους είναι: α. Η μύτη. Προστατέυει το στέλεχος του βέλους από την πρόσκρουση, προσθέτει βάρος στο βέλος, και εκτρέπει το κέντρο βάρους του βέλους. Όσο μεγαλύτερο το βάρος της μύτης, τόσο πιό "μαλακά" συμπεριφέρονται τα βέλη. Για τους πιό πολλους τύπους βελων υπάρχουν μύτες με διαφορετικό βάρος. Φτιάχνονται απο ατσάλι, ατσάλι και αλουμίνιο, ατσάλι και μπρούντζο, ή βολφράμιο. β. Το στέλεχος. Το στέλεχος είναι η "καρδιά" του βέλους, και καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τα συνολικά χαρακτηριστικά του. Κάθε τύπος στελέχους διατίθεται σε διαφορετικές σκληρότητες. Το σχήμα τους είναι συνήθως κυλινδρικό, αλλά κάποια πολύ εξελιγμένα έχουν ατρακτοειδές σχήμα. Κατασκευάζονται απο ξύλο ή fiberglass για αρχαρίους, αλουμίνιο ή ίνες άνθρακα στις πιό εξελιγμένες εκδόσεις, και τα κορυφαίας ποιότητας κατασκευάζονται με ίνες άνθρακα εξωτερικά, και αλουμίνιο εσωτερικά. Ο κάθε τύπος μπορεί να βρεθεί σε διαφορετικές ποιότητες στην αγορά. γ. Τα φτερά. Τα φτερά των σύγχρονων βελών έχουν μήκος ανάλογο με το βάρος του βέλους, και είναι φτιαγμένα είτε απο σιλικόνη είτε απο πλαστικοποιημένο χαρτι. Σκοπός τους είναι να σταθεροποιούν το βέλος μετά την απελευθέρωση, στην περίπτωση που η απελευθέρωση δέν είναι τέλεια, αλλα και να μετατρέπουν λίγη απο την ενέργεια του βέλους σε στροφορμή, η οποία του προσδίδει σταθερότητα. Τοποθετούνται 3 σε κάθε βέλος, σε μικρη απόσταση απο το πίσω μέρος, σε γωνία 120 μοιρων το ένα από το άλλο, ευθεία, ή πιό συχνά με ελαφριά κλίση, ετσι ωστε να δίνουν στροφές στο βέλος κατά την πτήση. Στα βαρύτερα βέλη συνήθως χρησιμοποιούνται επίπεδα φτερά, ενώ στα ελαφρύτερα φτερά με ειδικό σχήμα για να δίνουν περισσότερες στροφές, σε μία προσπάθεια να καλυφθεί ένα ποσοστό της σταθερότητας που χάνεται λόγω περιορισμένου βάρους. δ. Νοκ. Το νόκ είναι ένα πλαστικό που προσαρμόζεται στο πίσω μέρος του βέλους, για να μπορεί να συνδέεται το βέλος με τη χορδή. Η κατασκευή του αποσκοπεί στο να μήν είναι μεγάλο εμπόδιο στην απελευθέρωση, αλλά ταυτόχρονα να μην αφήνει το βέλος να πέσει απο παρενοχλήσεις πρίν την απελευθέρωση, αλλά και να προστατέψει το (ακριβό, συνήθως) στέλεχος στην περίπτωση που ένα άλλο βέλος το χτυπήσει, όσο βρίσκεται στο στόχο.

 

4. Σκόπευτρο: Στα ολυμπιακά τόξα επιτρέπεται η χρήση ενός μόνο σημείου σκόπευσης, χωρίς οπτικά βοηθήματα (φακούς). Το σκόπευτρο είναι ο μηχανισμός που συγκρατεί μία ακίδα σε ένα σημείο, και επιτρέπει στον τοξότη να καθορίζει τη θέση της σε σχέση με το τόξο. Το σκόπευτρο στερεώνεται στο άνω τμήμα του κεντρικού στελέχους. Τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει ένα σκόπευτρο είναι: α. Να παραμένει στη θέση του παρά τους κραδασμούς του τόξου. β. Να μπορεί ο τοξότης να αλλάξει τη θέση του με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια, σε σύντομο χρονικό διάστημα. γ. Να παρέχει πλήρες εύρος ρυθμίσεων, τόσο για τις διαφορετικές αποστάσεις, όσο και για τις προσωπικές προτιμίσεις του κάθε τοξότη. δ. Να μπορεί ο τοξότης ανα πάσα στιγμή να το επαναφέρει σε κάποια προηγούμενη θέση με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια. Σημειώνεται επίσης οτι τα σκόπευτρα που προορίζονται για αρχάριους αθλητές έχουν την δυνατότητα να μετακινηθούν μόνο κατα ύψος και πλάτος, ενώ τα πρωταθλητικά μετακινούνται και κατα μήκος. Είναι κατασκευασμένα συνήθως απο αλουμίνιο, πλαστικο και ατσάλι, και λίγα είναι φτιαγμένα απο ίνες άνθρακα.

5. Σταθεροποιητές (Stabilizers) : Οι σταθεροποιητές είναι συστήματα με πολλαπλές χρήσεις. Συνήθως μοιάζουν με κυλίνδρους με μικρή ελαστικότητα, με ένα βάρος στερεωμένο στην μία άκρη. Στερεόνονται πάνω στο κεντρικό στέλεχος σε ειδικές υποδοχές, και σκοποί τους είναι: α. Η σταθεροποίηση του τόξου σε ένα σημείο ισορροπίας, που καθορίζεται απο τις ανάγκες του κάθε τοξότη. β. Η απορρόφηση των κραδασμών του χεριού του τοξότη, σε περίπτωση που υπάρχουν. γ. Η απορρόφηση των κραδασμών του τόξου μετά τη βολή, για την αποφυγή τόσο τραυματισμών του τοξότη λογω κραδασμών, αλλά και και για την προστασία του υλικού. δ. Ο καθορισμός της συμπεριφοράς του τόξου μετά τη βολή, αλλά και η διευκόλυνση της προσπάθειας του αθλητή, που επιτυγχάνεται με τη μετατόπιση του κέντρου βάρους. ε. Η άυξηση του συνολικού βάρους του τόξου, που προσδίδει σταθερότητα στον αέρα λόγω αδράνειας. Τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχουν είναι: α. Να είναι ανθεκτικά, τοσο στη χρήση όσο και σε τυχόν χτυπήματα. β. Να έχουν όσο το δυνατόν μικρότερη αντίσταση στον αέρα. γ. Τα μέρη τους να διατίθενται σε μεγάλη ποικοιλία, ωστε ο κάθε τοξότης να μπορεί να συνθέσει το σύστημα σταθεροποιητών που του ταιριάζει.

    Μια υποκατηγορία τους είναι τα Dampers (τα δύο μικρά της εικόνας) τα οποία έχουν ένα μεταβλητό βάρος στερεωμένο στην άκρη ενός ελαστικού τμήματος, και χρησιμοποιούνται για την απορρόφηση κραδασμών.

 

6. Η χορδή του τόξου (Bowstring). Σκοπός της είναι η μεταφορά της ενέργειας των ελασμάτων στο βέλος, με όσο το δυνατόν μικρότερη απώλεια ενέργειας και ευστοχίας. Τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει μία χορδή είναι: α. Να έχει την κατάλληλη αντοχή στις δυνάμεις που αναπτύσσονται κατα την απελευθέρωση του βέλους. β. Να έχει καλή αντοχή στη μηχανική φθορά (Τόσο όσο αν αφορά τις αλλεπάλληλες απελευθερώσεις, όσο και απο την τριβή με το σώμα του τοξότη.) . γ. Να έχει την μικρότερη δυνατή ελαστικότητα που απαιτείτα για να μην προκληθεί ζημιά στα ελάσματα. (Αυτό εξαρτάται κυρίως απο την ποιότητα των ελασμάτων.) δ. Να έχει όσο το δυνατόν μικρότερο βάρος, έτσι ώστε να προσδίδει μεγαλύτερη ταχύτητα στο βέλος, και ε. Να έχει μήκος ανάλογο του εκατοτε τόξου.

  Μία χορδή αποτελείται απο δύο υλικά: Το βασικό υλικό της χορδής (Bowstring material) και ένα προστατευτικό νήμα (Serving material). Το βασικό υλικό της χορδής καθορίζει στο μεγαλύτερο βαθμό τη συμπεριφορά της. Αυτό αποτελείται κατά κανόνα απο 12-22 νήματα κάποιου υψηλής τεχνολογίας πολυμερούς νήματος. Τα νήματα αυτά, για λόγους απλούστευσης, είναι γνωστά με τα εμπορικά τους ονόματα (spectra fibers, dyneema fibers, Dacron fibers, Kevlar fibers, etc.) . Πολλά απο τα πιό δημοφιλή νήματα αποτελούν ανάμειξη των προηγουμένων (8125,S4 etc.). Ο αριθμός των νημάτων που χρησιμοποιούνται σε κάθε περίπτωση είναι ανάλογος του νήματος που χρησιμοποιείται, αλλά και του υπόλοιπου εξοπλισμού (περισσότερα νήματα για δυνατότερα ελάσματα κτλ.). Το δευτερέυον υλικό της χορδής είναι ένα λεπτό νήμα (συνήθως από νάυλον) το οποίο το τυλίγουμε γύρω απο τα σημεία επαφής της χορδής με τα ελάσματα, και το σημείο απο το οποίο πιάνει ο τοξότης την χορδή. Σκοπός του είναι να προστατεύσει την χορδή απο την φθορά της χρήσης. Οι βασικές ιδιότητες που πρέπει να έχει είναι α. Να είναι ανθεκτικό και β. Να μην μετακινείται επάνω στη χορδή μετά απο την τοποθέτησή του.

  Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο της χορδής είναι το σημείο στο οποίο πιάνει το βέλος πάνω στη χορδή (nock point). Αυτό κατασκευάζεται απο ένα δέυτερο στρώμα serving material πολύ μικρού μήκους πάνω και κάτω απο το σημείο στο οποίο θέλουμε να κουμπώνει το βέλος. Το σημείο αυτό βρίσκεται λίγο πάνω απο το κέντρο της χορδής και η ακριβής τοποθέτησή του για τον κάθε τοξότη είναι κρίσιμης σημασίας.

 

7. Arrow rest: Είναι ένα εξάρτημα που χρησιμοποιείται για να κρατάει το βέλος πάνω στο τόξο μέχρι την απελευθέρωση, και να επηρρεάζει όσο το δυνατόν λιγότερο την πτήση. Μοιάζει με ένα κομμάτι καμπύλου σύρματος που υποστηρίζει το βέλος, το οποίο με ελάχιστη προσπάθεια αποσύρεται προς το κεντρικό στέλεχος (απο τα φτερά του βέλους) κατά την απελευθέρωση. Τα απλούστερα του είδους είναι φτιαγμένα απο πλαστικό, (που χρησιμοποιού την ελαστικότητα του υλικού), τα πιό εξελιγμένα επανέρχονται με τη βοήθεια κάποιου ελάσματος, ενώ τα πιό εξελιγμένα χρησιμοποιούν ένα μαγνήτη για την επαναφορά τους.

 

8. Cushion plunger; button: Είναι ένας μηχανισμός που χρησιμοποιείται σε συδιασμό με το arrow rest. Αποτελείται από έναν πλαστικό πύρρο, ο οποίος αναρτάται πάνω σε ένα ελατήριο του οποίου την ένταση έχουμε τη δυνατότητα να μεταβάλλουμε. Κύριος σκοπός του είναι να εξασφαλίζει στο βέλος αρκετή απόσταση απο το κεντρικό στέλεχος κατά την απελευθέρωση, έτσι ώστε να μήν ακουμπούν πάνω του τα φτερά του βέλους (πράγμα που είναι καταστροφικό, τόσο για την ευθυβολία όσο και για τα ίδια τα φτερά). Ο δέυτερος αλλά αρκετά σημαντικός σκοπός του είναι ο καθορισμός κάποιων στοιχείων της συμπεριφοράς του βέλους μετά την απελευθέρωση, σε σχέση με την παραμόρφωση (λύγισμα) που υφίσταται το βέλος κατά την απελευθέρωση.